İskonto nedir

İskonto, vadesi gelmemiş bir alacağın bugünkü değerini bulmak için uygulanan faiz hesabıdır. Elinizdeki bir senet veya çek, vade tarihine kadar beklenmeden paraya çevrilmek istendiğinde, bu süre için bir maliyet ödenir. Bu maliyetin nasıl hesaplandığı ise iki farklı yönteme göre değişir: dış iskonto ve iç iskonto.

Her iki yöntem de aynı veri setini kullanır: senedin nominal değeri, vadeye kalan gün sayısı, yıllık iskonto oranı ve hesapta kullanılan yıl gün esası. Çıktılar birbirinden farklı olur; bu farkın ne anlama geldiğini anlamak, özellikle işletmelerde senet yönetimi açısından pratik önem taşır.

Dış iskonto: faiz nominal değer üzerinden

Dış iskonto, ticari iskonto veya banka iskontosu olarak da bilinir. Bu yöntemde faiz, senedin üzerinde yazan nominal değer üzerinden hesaplanır ve bu tutar nominal değerden düşülerek peşin değer bulunur.

Formüldeki N nominal değeri, i yıllık iskonto oranını, n vadeye kalan gün sayısını, B ise yıl gün esasını gösterir. Yıl gün esası olarak 360 veya 365 kullanılabilir; varsayılan değer 360'tır.

Örnek: 100.000 TL nominal değerli, 90 günlük vadesi kalan ve yıllık yüzde 45 oranına tabi bir senet için dış iskonto şu şekilde hesaplanır:

İç iskonto: faiz peşin değer üzerinden

İç iskonto, gerçek iskonto veya matematik iskontosu olarak da adlandırılır. Bu yöntemde faiz, nominal değer üzerinden değil, işlemin başında elde edilecek olan peşin değer üzerinden işletilir. Peşin değer doğrudan şu formülle bulunur:

Aynı örnek için iç iskonto:

İki yöntemin arasındaki fark aynı örnek için 1.137,64 TL olarak çıkar. Oran ve vade sıfırdan büyük olduğu sürece dış iskonto her zaman iç iskontodan büyük çıkar. Bunun nedeni şudur: dış iskontoda faiz, içinde henüz kazanılmamış getiriyi barındıran nominal değer üzerinden hesaplanır. İç iskontoda ise faiz, gerçekten elden çıkan tutara uygulanır.

İki yöntem arasındaki fark

İki yöntem arasındaki matematiksel ilişki şu formülle özetlenir:

Bu formül, farkın her iki iskonto tutarının çarpımıyla orantılı olduğunu gösterir. Dolayısıyla vade uzadıkça veya oran yükseldikçe fark büyür. Aşağıdaki örnekler bu ilişkiyi somutlaştırır.

Örnek 2: N = 50.000 TL, oran yüzde 40, vade 60 gün, yıl esası 360.

Örnek 3: N = 250.000 TL, oran yüzde 50, vade 120 gün, yıl esası 365.

Üçüncü örnekte vade 120 güne, oran yüzde 50'ye yükselince fark beş binin üzerine çıktı. Kısa vadeli ve düşük oranlı işlemlerde fark küçüktür; uzun vade ve yüksek oran kombinasyonunda ise önemli bir büyüklüğe ulaşır.

360 ve 365 gün esası

Hesaplamalarda kullanılan yıl gün esası sonucu doğrudan etkiler. Ticari uygulamalarda 360 gün esası daha yaygındır; bazı piyasalarda ve bazı sözleşmelerde ise 365 gün esası tercih edilir. Araçta iki seçenek de var; varsayılan değer 360'tır.

Aynı nominal değer, oran ve vade için 365 gün esası kullanıldığında iskonto tutarı 360 gün esasına göre biraz daha küçük çıkar. Bunun nedeni, bölendeki sayının büyümesiyle kesirin küçülmesidir. İşlemin hangi esasla yapılacağı sözleşme veya piyasa kuralı ile belirlenir; araç seçtiğiniz esasa göre hesap yapar, karşılaştırmak için esası değiştirip yeniden hesaplayabilirsiniz.

Bankada senet kırdırma

Bir senet bankaya kırdırılmak üzere götürüldüğünde, banka genellikle dış iskonto yöntemini uygular. Nominal değer üzerinden hesaplanan iskonto tutarı kesilerek peşin değer ödenir. Buna ek olarak bankalar komisyon, masraf veya diğer ücretler alabilir. Bu araç yalnızca iskonto tutarını ve peşin değeri hesaplar; komisyon ve ek masraflar hesaba dahil edilmez.

Finansman kararlarını değerlendirirken faiz hesaplama ve net bugünkü değer hesaplama araçları tamamlayıcı bilgi sağlar. Birden fazla senedin vadelerini ortalamanız gerekiyorsa ortalama vade hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Senet reeskontu

İşletmeler, ellerindeki vadeli senetleri dönem sonu bilançolarında gerçek değerleri üzerinden kayıt etmek zorundadır. Vergi Usul Kanunu, alacak senetlerinin değerlemesinde iç iskonto yönteminin esas alınabileceğini öngörür. Bu nedenle iç iskonto hesabı muhasebe uygulamalarında ayrı bir yere sahiptir.

Reeskont işleminin ayrıntıları ve uygulanabilir oranlar için ilgili mevzuat ve meslek kuruluşlarının yayınları esas alınmalıdır. Araç, matematiksel hesaplama için gerekli değerleri sağlar; muhasebe danışmanlığı içermez.

Nasıl kullanılır

Araca girilmesi gereken dört değer vardır: nominal değer, iskonto oranı, vadeye kalan gün sayısı ve yıl gün esası. Gün sayısını elle girebileceğiniz gibi iki tarih seçerek otomatik hesaplatabilirsiniz. Araç her iki iskonto yöntemini aynı anda hesaplar ve iki yöntem arasındaki farkı gösterir.

Adım adım hesap bölümü, formüllerin nasıl uygulandığını ara değerlerle birlikte açıklar. Bu görünüm özellikle öğrenim ve denetim amacıyla kullanışlıdır.

Finans alanındaki diğer hesaplama araçları için finans hesaplama araçları sayfasını inceleyebilirsiniz. Bileşik faiz mantığıyla karşılaştırma yapmak istiyorsanız bileşik faiz hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Sık karşılaşılan durumlar

Aşağıdaki tablo üç farklı senaryoda dış iskonto, iç iskonto ve aralarındaki farkı özetler.

Tablodaki değerler araçla birebir örtüşür. Kendi değerlerinizi girerek farklı senaryolar için anlık sonuç alabilirsiniz.

Enflasyon dönemlerinde paranın reel değerini izlemek için paranın değeri hesaplama aracından yararlanabilirsiniz. Vadesi geçmiş ve ödenmemiş bir senet için işleyecek faizi görmek isterseniz yasal faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz.