Vadeli işlem sözleşmesi nedir

Vadeli işlem sözleşmesi, bir varlığı bugün belirlenmiş bir fiyattan, ilerideki bir tarihte almayı veya satmayı taahhüt eden standartlaştırılmış borsalı bir anlaşmadır. Dayanak varlık; hisse senedi endeksi, emtia, döviz veya faiz aracı olabilir. Sözleşmeye bugün girilir, teslimat veya nakit uzlaşı ise vade tarihinde gerçekleşir.

Teorik vadeli fiyat, arbitraj fırsatı bırakmayacak şekilde hesaplanan denge fiyatıdır. Piyasada gözlemlenen fiyat bu değerden sapabilir; sözleşmeye girmeden önce teorik değeri bilmek, fiyatın makul bir aralıkta olup olmadığını anlamaya yardımcı olur.

Maliyet taşıma modeli

Teorik vadeli fiyatı hesaplamada en yaygın yöntem maliyet taşıma modelidir. Bu modele göre vadeli fiyat, spot fiyata taşıma maliyetinin eklenmesinden oluşur. Taşıma maliyeti; risksiz faiz, depolama ve sigorta gibi maliyet unsurlarını kapsar. Dayanak varlık gelir üretiyorsa bu gelir taşıma maliyetinden düşülür.

Araç iki farklı hesaplama yöntemi sunar: basit faizli formül ve sürekli bileşik formül. Bunların yanı sıra baz değeri, sözleşme değeri ve isteğe bağlı olarak piyasa fiyatının ima ettiği taşıma oranı da hesaplanır.

Basit faizli teorik vadeli fiyat

Basit faiz yöntemiyle teorik vadeli fiyat şu formülle bulunur:

Formüldeki S spot fiyatı, r yıllık risksiz faiz oranını, c yıllık taşıma maliyetini, q yıllık temettü veya getiri oranını, B yıl gün esasını gösterir. Araçta varsayılan yıl gün esası 365'tir; 360 seçilebilir.

Örnek: Spot fiyat 10.000, risksiz faiz yüzde 40, taşıma maliyeti ve temettü sıfır, vade 60 gün, yıl esası 365.

Sürekli bileşik teorik vadeli fiyat

Sürekli bileşik formül, finans teorisinde daha sık kullanılan yaklaşımdır. Matematiksel açıdan daha tutarlı sonuçlar verir; özellikle türev fiyatlama modellerinde tercih edilir.

Aynı örnek için sürekli bileşik hesap: F = 10.000 × e^(0,40 × 0,16438) = 10.679,63. Basit ve bileşik formüller arasındaki fark küçük olmakla birlikte vade ve oran yükseldikçe açılır. Bileşik faiz hesaplama aracında bu farkı farklı senaryolar üzerinde inceleyebilirsiniz.

Baz: vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki fark

Baz, vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki farktır. Araç bu değeri hem TL hem yüzde olarak gösterir.

Vadeye yaklaştıkça taşıma maliyeti sıfıra yaklaşır ve teorik baz da küçülür. Vade günü geldiğinde teorik vadeli fiyat spot fiyata eşitlenir. Piyasada gözlemlenen baz ise beklenmedik gelişmeler veya işlem maliyetleri nedeniyle teorik değerden sapabilir.

Sözleşme değeri ve kontrat çarpanı

Bir vadeli işlem sözleşmesinin değeri, fiyatla birlikte kontrat çarpanına da bağlıdır. Çarpan her sözleşme türü için borsanın yayımladığı sözleşme spesifikasyonunda belirtilir. Araç, girdiğiniz çarpan ve adet değerlerine göre toplam sözleşme değerini hesaplar.

Çarpan değeri için kendi sözleşmenizin spesifikasyonunu kontrol etmeniz gerekir. Araç bu değeri otomatik olarak bilmez; kullanıcı tarafından girilmesi zorunludur.

Piyasa fiyatının ima ettiği taşıma oranı

Piyasada gözlemlediğiniz vadeli fiyatı araca girdiğinizde, o fiyatın ima ettiği yıllık net taşıma oranı hesaplanır. Formül şu şekildedir:

Bu değer, piyasanın fiyatlamaya dahil ettiği toplam net taşıma maliyetini gösterir. Kendi varsayımlarınızla karşılaştırarak piyasanın sizden farklı beklentiler taşıyıp taşımadığını görebilirsiniz.

Teorik fiyat ile piyasa fiyatı neden farklılaşır

Maliyet taşıma modeli, piyasanın tam etkin olduğunu ve arbitrajın maliyetsiz gerçekleşebildiğini varsayar. Gerçekte işlem maliyetleri, borçlanma ve ödünç verme faizleri arasındaki makas, teminat gereksinimleri, likidite kısıtları ve temettü belirsizliği bu iki fiyat arasında kalıcı bir ayrışmaya yol açabilir.

Bunun yanı sıra piyasa katılımcılarının spot fiyat için farklı beklentileri olabilir. Vadeli piyasalarda oluşan fiyat kısmen de katılımcıların fiyat tahminlerini yansıtır. Bu nedenle teorik vadeli fiyat, piyasa fiyatının makul bir referans noktasıdır; kesin bir tahmin değildir.

Örnekler

Aşağıdaki tablo üç farklı senaryo için basit faizli teorik vadeli fiyatı özetler.

Tablodaki değerler araçla birebir örtüşür. Kendi parametrelerinizi girerek farklı senaryolar için sonuç alabilirsiniz.

Taşıma maliyetinin bileşenleri

Taşıma maliyeti, spot pozisyonu vade tarihine kadar tutmanın toplam maliyetidir. Bu maliyet üç kalemden oluşur: finansman maliyeti, depolama ve sigorta giderleri ile dayanak varlıktan elde edilen getiri.

Finansman maliyeti, pozisyonu finanse etmek için katlanılan faiz gideridir. Modelde risksiz faiz oranı kullanılır; pratikte ise gerçek borçlanma maliyeti bu değerden yüksek olabilir. Depolama ve sigorta giderleri emtia sözleşmelerinde önem kazanır. Fiziksel depolama gerektiren altın, petrol veya tahıl gibi varlıklarda bu maliyet kalem ciddi ağırlık taşır. Finansal varlıklarda bu kalem genellikle sıfır alınır.

Dayanak varlıktan elde edilen getiri taşıma maliyetini azaltan bir unsurdur. Hisse senedi endeksine dayalı sözleşmelerde temettü getirisi bu kalemin karşılığıdır. Endeks sözleşmelerinde beklenen temettü oranı tahmin gerektirir; temettü politikasındaki değişiklikler teorik fiyatı doğrudan etkiler.

Araç bu üç kalemi ayrı ayrı girdi olarak alır ve net taşıma oranını hesaba katar. Böylece farklı varlık türleri için tek bir araçla teorik fiyat bulunabilir.

Teminat ve kaldıraç riski

Vadeli işlem sözleşmelerinde pozisyon açmak için sözleşme değerinin yalnızca bir bölümü kadar başlangıç teminatı yatırılır. Bu yapı kaldıraç etkisi yaratır; hem kazanç hem kayıp oranı teminata göre büyür. Teminat hesabı günlük olarak güncellenir ve piyasa aleyhte hareket ettiğinde ek teminat yatırılması gerekebilir.

Bu araç teorik fiyat hesabı yapar; pozisyon yönetimi, teminat yönetimi veya alım satım kararı için kullanılmaz. Vadeli işlemler finansal bilgi gerektiren, risk içeren ürünlerdir. Bu içerik yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.

İlgili araçlar

Yatırım getirisi ve reel performans hesaplamak için yatırım getiri hesaplama ve reel getiri hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz. Hisse senedi işlemlerinizde hisse hesaplama ve kar zarar hesaplama araçları tamamlayıcı hesaplamalar sunar.

Net bugünkü değer analizi yapmak istiyorsanız net bugünkü değer hesaplama aracına bakabilirsiniz. Finans alanındaki diğer araçların tamamına ulaşmak için finans hesaplama araçları sayfasını ziyaret edebilirsiniz.