Araç ne gösteriyor?

81 il listesinden ya da tarayıcı konumundan bir yer seçip tarih belirlersiniz. Araç size o gün için gün doğumu ve batım saatini, güneşin en yüksekte olduğu öğle anını, gün uzunluğunu ve sivil alacakaranlık başlangıç ile bitiş saatlerini verir. Bunların yanı sıra bir önceki güne göre gün uzunluğu farkını ve o andaki güneş yükseklik açısını da görebilirsiniz. Saatler Türkiye saatiyle (UTC+3) gösterilir, yıl boyu aynı dilimde kalır. Enlem ve boylamı elle girmek de mümkün; ondalıklı derece biçimi kullanılır (ör. 41.0082° K, 28.9784° D İstanbul için).

Gün doğumu ve batımı nasıl tanımlanır?

Gündelik kullanımda "gün doğumu" güneşin gökyüzünde ilk göründüğü an gibi anlaşılır. Astronomik tanım daha dakiktir: güneş diskinin üst kenarının ufka değdiği andır. Yalnız güneşin merkezini değil, görünen diskin en üst noktasını esas alır.

Bu anı erkene çeken iki etken var. Birincisi, atmosferik kırılma: ışık havadan geçerken bükülür ve güneş geometrik konumundan yaklaşık 34 yay dakikası yukarıda görünür. İkincisi, güneş diskinin yarıçapı yaklaşık 16 yay dakikadır. İkisi toplanınca güneş merkezi ufkun tam 0,833 derece altındayken üst kenar ufka değmiş olur:

Gün doğumu eşiği = Güneş merkezi ufkun −0,833° altında (atmosferik kırılma 0,583° + disk yarıçapı 0,250°)

Batım da aynı kuralla belirlenir: güneşin merkezi ufkun 0,833 derece altına inerken üst kenar ufkun altına geçer. Bu yüzden gün doğumu ve batımı, güneşin salt geometrik konumuna kıyasla birkaç dakika daha erken gerçekleşir.

Atmosferik kırılmanın sınırları

Atmosferik kırılma hesabı deniz seviyesinde standart hava koşullarını (basınç ve sıcaklık) varsayar. Dağda ya da yüksek bir binada bu koşullar değiştiğinden gerçek gün doğumu ve batımı zamanları hesaplanan değerden 1 ile 3 dakika arasında sapabilir. Araç düz ufuk ve deniz seviyesi varsayımıyla çalışır; çok engebeli bölgelerde hesabı referans olarak almak yeterlidir.

Gün uzunluğu yıl içinde nasıl değişir?

İstanbul için kış ve yaz uçları arasındaki fark neredeyse 6 saate ulaşır. Aşağıdaki tablo farklı il ve tarihlerin gün doğumu, batımı ile toplam gün uzunluğunu göstermektedir:

Kuzeydeki Sinop ile güneydeki Hakkari karşılaştırması enlem farkının gün uzunluğuna etkisini açıkça gösteriyor: aynı gündönümünde Sinop'ta gün yaklaşık 29 dakika daha uzun. Kutuplara yaklaştıkça yaz günleri uzar, kış günleri kısalır; bu ilişki Türkiye içinde de geçerlidir.

Ekinoksta neden gün tam 12 saat değil?

Matematiğe göre ekinokslarda gün ile gece eşit olmalıdır. Oysa tabloda da görüldüğü üzere İstanbul'da 20 Mart günü 12 saat 8 dakika ışık var. Bunun sebebi yine atmosferik kırılma ile disk yarıçapıdır: güneşin görünür üst kenarı, merkez henüz ufkun altındayken ufka ulaşır. Bunun yanı sıra astronomik ekinoks, gün ile gecenin eşitlendiği geometrik an; gün ışığının eşitlendiği an ise birkaç gün önce veya sonra denk gelir. Bu iki etken bir araya gelince ekinoks çevresinde bile gün geceden birkaç dakika uzun çıkar.

Öğle vakti ve güneş yüksekliği

Araç, güneşin o gün tam tepe noktasına ulaştığı anı öğle olarak gösterir. Buna geometrik öğle ya da meridyen geçişi de denir. İstanbul'da bu an genellikle 13:02 ile 13:05 arasında düşer. Türkiye'nin tamamı UTC+3'te olduğundan, saat diliminin merkezi doğu enlemleri değildir; ülkenin batısında güneşin doruk noktası saat 13:30'u bile geçebilir.

Güneş yüksekliği, aynı anda güneşin ufuk düzlemine göre açısıdır. İstanbul'da yaz gündönümünde öğle yüksekliği 72,4° iken kış gündönümünde 25,6°'ye düşer. Yaklaşık 47 derecelik bu fark, Dünya'nın yörünge düzlemine göre 23,5 derecelik eksen eğiminden kaynaklanır ve Türkiye'nin bulunduğu enlem kuşağında iki katına yakın olarak yansır.

Sivil alacakaranlık nedir?

Sivil alacakaranlık, güneş merkezinin ufkun altında 0 ile 6 derece arasında kaldığı süreyi kapsar. Sabahları gün doğumundan önce başlar, akşamları gün batımından sonra biter. Bu ışık, sokak lambası gerekmeksizin dışarıda çalışmaya ya da okumaya yetecek kadar yeterlidir.

İstanbul'da yaz gündönümünde sivil alacakaranlık sabah 04:58'de başlar, akşam ise 21:13'e kadar devam eder. Ayrıca iki alacakaranlık türü daha vardır: deniz alacakaranlığı (güneş merkezi ufkun 12 derece altında) ve astronomik alacakaranlık (18 derece). Bu araç yalnız sivil alacakaranlığı göstermektedir. Derin gece gökyüzü gözlemi yapmak isteyenler için yıldız haritası hesaplama sayfası daha fazla bilgi sunmaktadır.

Türkiye'de doğu ile batı arasındaki saat farkı

Türkiye'nin doğu ve batı uçları arasında yaklaşık 12 derece boylam farkı vardır. Güneş 15 derecede bir saatlik yol kat eder, yani 12 derecelik fark yaklaşık 48 dakikaya karşılık gelir. Buna rağmen tüm Türkiye tek saat diliminde (UTC+3) kalmaktadır.

Yaz gündönümü örneğine bakıldığında: Van'da güneş 04:42'de doğarken Edirne'de 05:39'u beklemek gerekir. Batımda tablo tersine döner: Edirne'de 20:51'e kadar aydınlık sürerken Van'da 19:33'te batar. İki il arasındaki fark hem doğuşta hem batışta yaklaşık 57 dakikadır. Türkiye'nin farklı bölgeleri ve dünya şehirleri arasındaki bu tür zaman farklarını incelemek için saat farkı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Ezan vaktiyle ilişkisi

Gün batımı saatiyle akşam ezanı ya da iftar vakti sıklıkla karıştırılır. Bu araç astronomik gün batımını hesaplar; ezan vakitleri aynı değildir. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın imsakiye hesaplaması farklı açı değerleri ve temkin süreleri kullanır. Bunun yanı sıra imsak ve akşam vakitleri, güneş doğumundan ve batımından birkaç dakika önce ya da sonra düşecek şekilde belirlenir. İftar ve imsak saatlerine ulaşmak için iftar vakti ve imsakiye sayfasını kullanınız. Hicri tarihlere göre takvim araştırması yapıyorsanız hicri takvim sayfası da hazırdır.

Hesap yöntemi: astronomy-engine ve VSOP87

Araç, açık kaynaklı astronomy-engine kütüphanesini kullanır. Bu kütüphane, gezegen ve güneş konumlarını hesaplamak için geliştirilen VSOP87 analitik modeline dayanır. VSOP87, güneş sisteminin birkaç yüzyıllık hareketini yüksek doğrulukla verebilen bir teorik çerçevedir; sonuçları uluslararası gözlemevi verileriyle saniye mertebesinde örtüşür.

Ay evresini, gelecek dolunay ve yeni ay tarihlerini merak ediyorsanız ay evresi hesaplama aracı da aynı kütüphaneyle çalışmaktadır. Belirli bir tarihe kaç gün kaldığını takip etmek için kaç gün kaldı sayfasını kullanabilir; gün doğumu saatine göre uyku düzeni planlamak isteyenler için de uyku döngüsü hesaplama aracı yardımcı olabilir.